Güç, para, makam, haklı çıkma arzusu… İnsan ne zaman sahip olduklarının sahibi olmaktan çıkar, onların esiri hâline gelir?
İnsanları anlamaya çalışırken zaman zaman aynı soruya takılıyorum: Bir insan neden huzurlu yaşamak varken sürekli birileriyle mücadele etmeyi seçer?
Neden bazı insanlar için hayat, bitmek bilmeyen bir haklı çıkma mücadelesidir? Neden bir anlaşmazlığı çözmek yerine büyütmeyi, bir gönül kazanmak yerine üstün gelmeyi tercih ederler?
Üstelik bu davranış yalnızca günlük hayatımızda karşılaştığımız insanlara özgü değildir. Aile içinde, komşuluk ilişkilerinde, iş yerlerinde, siyasette, bürokraside, hatta toplumun önünde örnek olması beklenen kişilerde bile aynı eğilimleri görebiliriz.
Değişen yalnızca mücadele edilen alan, kullanılan araçlar ve sahip olunan güçtür.
Bir insan evinin içinde son sözü söylemek isterken başka biri bir şirketi, bir kurumu, hatta bir ülkeyi kendi iradesinin uzantısı gibi görmek isteyebilir.
Peki, bütün bunların arkasında ne vardır?
Sevilmek yetmez mi, neden hayranlık da isteriz?
İnsan, doğası gereği kabul görmek ve değerli hissetmek ister. Ancak bazı insanlar için sevilmek yeterli değildir. Onaylanmak, övülmek, yüceltilmek, vazgeçilmez kabul edilmek isterler.
Başkalarının başarıları onları mutlu etmek yerine rahatsız edebilir. Bir başkasına gösterilen saygıyı kendilerinden eksilen bir değer gibi algılayabilirler.
Böylece ilişkiler, karşılıklı sevgi ve dayanışma alanı olmaktan çıkar; görünmez bir rekabete dönüşür.
Oysa bir insanın değerli olabilmesi için başkalarının değersizleşmesi gerekmez.
Psikoloji araştırmaları, insanların sosyal konum elde etmek için başvurdukları iki farklı yolu tanımlıyor: Saygınlık kazanmak ve tahakküm kurmak.
Birincisinde insan bilgisiyle, becerisiyle, adaletiyle ve katkılarıyla saygı görür. İkincisinde ise korku, baskı veya yaptırım gücüyle başkaları üzerinde etkili olur.
Her iki yöntem de insana güç sağlayabilir. Ama bıraktıkları iz aynı değildir.
Korkuyla sağlanan itaat ile gönüllü olarak duyulan saygı birbirine benzemez.
Güç insanı değiştirir mi, yoksa içindekini mi ortaya çıkarır?
Bir insanın eline para, makam veya yetki geçtiğinde davranışlarının değiştiğini sık sık duyarız.
Belki de mesele yalnızca değişmek değildir. Güç, kişinin zaten taşıdığı bazı eğilimleri daha görünür ve etkili hâle getiriyor olabilir.
Adalete önem veren biri, elindeki imkânları daha çok insana fayda sağlamak için kullanabilir. Kontrolü seven biri ise aynı imkânları başkalarının hayatına müdahale etmek için değerlendirebilir.
Bu nedenle güç tek başına iyi veya kötü değildir. Asıl mesele onu kullanan kişinin değerleri, sınırları ve hesap verebilirliğidir.
Burada kamuoyu önündeki kişilerin sorumluluğu daha da büyür.
Bir aile içindeki baskıcı davranış birkaç insanın hayatını etkileyebilirken, kamusal yetkiyle birleşen benzer bir anlayış binlerce, hatta milyonlarca insanı etkileyebilir.
Bu yüzden bir yöneticinin yalnızca ne kadar güçlü olduğuna değil, gücünü hangi amaçla, kimin yararına ve hangi sınırlar içinde kullandığına bakmak gerekir.
Bir makamı doldurmak başka, o makamın sorumluluğunu taşımak başkadır.
Bazı insanlar neden kavgadan beslenir?
Hepimiz çevremizde böyle insanlarla karşılaşmışızdır.
En küçük anlaşmazlık büyük bir tartışmaya dönüşür. Önemsiz bir mesele günlerce sürer. Karşı taraf geri adım attığında sorun çözülmüş gibi görünür. Fakat kısa süre sonra yeni bir tartışma başlar.
Sanki mücadele sona erdiğinde geriye bir boşluk kalmaktadır.
Bunun tek bir açıklaması yoktur.
Bazıları öfkesini yönetmekte zorlanır. Bazıları güvensizlik nedeniyle her davranışta kendisine yönelik bir tehdit arar. Bazıları çocukluğundan beri anlaşmazlıkların ancak bağırarak, baskı kurarak çözüldüğünü öğrenmiştir.
Bazıları içinse haklı çıkmak, kendisini değerli hissetmenin yollarından biridir.
Üstelik çatışma bazen işe de yarar. İnsan tartışma çıkarır, karşısındakiler yorulup geri çekilir ve sonunda istediğini elde eder.
Böylece davranış pekişir.
Bir süre sonra sorunları konuşarak çözmek yerine kavga ederek sonuç almak alışkanlığa dönüşebilir.
Ancak burada önemli bir ayrım var: Her mücadele zararlı değildir. Haksızlığa karşı çıkmak, hakkını savunmak, adaletsizlik karşısında direnmek de mücadeledir.
Sorun mücadele etmek değil, mücadeleyi hayatın amacı hâline getirmektir.
Yaş almak insanı bilgeleştirir mi?
Toplumda yaşın insanı olgunlaştırdığına dair yaygın bir düşünce vardır.
Oysa yılların geçmesi tek başına bilgelik getirmiyor.
İnsan yaşadıklarından ders çıkarabilir, hatalarını fark edebilir, daha anlayışlı olabilir. Ama aynı zamanda kırgınlıklarına daha sıkı sarılabilir, alışkanlıklarını değiştirmemekte direnebilir.
Yaşlanmayla birlikte hastalıklar, kayıp korkusu, bağımsızlığın azalması veya yalnızlık bazı insanları daha hassas hâle getirebilir.
Fakat herkes aynı şekilde yaşlanmaz.
Kimi insan yaşadıkça yumuşar, kimi katılaşır.
Belki de belirleyici olan yalnızca insanın başından neler geçtiği değil, yaşadıklarını nasıl anlamlandırdığıdır.
Hayatın zorlukları bazı insanlara merhamet öğretirken başkalarına sürekli tetikte olmayı öğretebilir.
Yine de geçmişte yaşananlar, bugün başkalarına verilen zararın sınırsız bir gerekçesi olamaz.
Bir insanın davranışlarını anlamak, onları haklı bulmayı gerektirmez.
Haklı olmak mı, mutlu olmak mı?
Belki de hayatımızın en önemli sorularından biri budur.
Her tartışmayı kazanmak zorunda mıyız?
Her eleştiriye cevap vermeli, her anlaşmazlıkta son sözü biz mi söylemeliyiz?
Elbette insanın haklarını savunması gerekir. Susmak her zaman erdem, geri çekilmek her zaman olgunluk değildir.
Ancak her meseleyi kişisel bir savaşa dönüştürmek de insanı güçlü yapmaz.
Bazen haklı olduğumuzu bilmek yeterlidir. Bazen karşı tarafı ikna edemeyeceğimizi kabul etmek gerekir. Bazen de kendi sınırlarımızı koruyarak tartışmanın dışında kalmak en sağlıklı seçim olabilir.
Çünkü huzur, her şeye boyun eğmek değil; neyin mücadeleye değer olduğunu ayırt edebilmektir.
Kamuoyu önündeki insanlar açısından da bu ayrım önemlidir.
Eleştiriye tahammül etmek, farklı düşünceleri dinlemek, gerektiğinde hatasını kabul etmek bir zayıflık değil, olgunluk göstergesidir.
Her eleştirmeni düşman, her farklı görüşü tehdit olarak gören bir anlayış ise yalnızca kişiyi değil, bulunduğu kurumu ve toplumsal ilişkileri de yıpratabilir.
İnsan neyin peşinde koşuyor?
Hayat boyunca daha fazla para kazanmak, daha yüksek makama ulaşmak, daha çok mülk edinmek, daha güçlü olmak isteyebiliriz.
Bunların kendisi yanlış değildir. Fakat burada kendimize sormamız gereken bir soru var:
Bütün bunları ne için istiyoruz?
Bir insan istediği her şeye sahip olduğu hâlde neden hâlâ huzursuz olabilir?
Neden yeni bir başarı kısa sürede yetersiz gelir? Neden kazanılan bir mücadeleden sonra mutlaka yeni bir rakip, yeni bir hedef, yeni bir anlaşmazlık ortaya çıkar?
Belki de bazı insanlar için ulaşılmak istenen bir son nokta yoktur. Sürekli kazanmak, sürekli üstün gelmek, sürekli daha fazlasına sahip olmak başlı başına bir yaşam biçimine dönüşmüştür.
Oysa sahip olmakla tatmin olmak aynı şey değildir.
Büyük bir servete sahip olup yakınlarıyla sağlıklı ilişkiler kuramayan bir insanla, mütevazı bir hayat sürüp güçlü dostluklar ve sevgi bağları kurabilen bir insanın yaşamını yalnızca maddi ölçülerle karşılaştırabilir miyiz?
Üstelik başarılı olmakla huzurlu olmak birbirinin karşıtı da değildir.
İnsan hem üretebilir hem sevebilir. Hem güçlü olabilir hem merhametli davranabilir. Hem hakkını savunabilir hem de uzlaşabilir.
Belki de gerçek başarı, bütün bunlar arasında denge kurabilmektir.
Sonunda geriye ne kalır?
Hayat sınırlı.
Bunu hepimiz biliyoruz. Ama çoğu zaman sınırsız zamanımız varmış gibi yaşıyoruz.
Kırgınlıkları yıllarca taşıyor, küçük meseleleri büyük kavgalara dönüştürüyor, kimi zaman sevdiklerimizle geçirebileceğimiz günleri haklı çıkmaya çalışarak tüketiyoruz.
Sonra dönüp baktığımızda elde ettiğimiz şeylerin yanında kaybettiklerimizi de görüyoruz.
Bir dostluğu, bir aile bağını, güveni, sevgiyi, birlikte geçirebileceğimiz zamanı...
İnsan her zaman istediği kadar sevilmeyebilir, her anlaşmazlığı çözemeyebilir, herkesi değiştiremeyebilir.
Ama kendi davranışlarından sorumludur.
Başkalarını değiştiremiyorsak bile onlara nasıl yaklaşacağımızı seçebiliriz.
Belki de bilgelik, herkesi yenebilecek güce ulaşmak değil, her karşılaşmayı bir mücadeleye dönüştürme ihtiyacından kurtulmaktır.
Ve belki de hayatın sonunda asıl sorulması gereken soru şudur:
Ne kadar kazandık, ne kadar güçlü olduk, kaç kişiyi yendik değil; nasıl bir insan olduk, kimlerin hayatına iyilik kattık ve geride nasıl bir iz bıraktık?
Çünkü insanın gerçek büyüklüğü, başkalarını ne kadar küçültebildiğinde değil, kendi gücüne rağmen ne kadar adil, ölçülü ve insanca davranabildiğinde ortaya çıkar.
