İran'da ekonomik krizin tetiklediği protestolar sürerken, Cumhurbaşkanı Pezeşkiyan'ın ekonomi reçetesi gündemde

İran’da ekonomik tıkanıklığın tetiklediği protesto dalgası sürerken, hanehalklarına nakit destek sağlanması gibi sosyoekonomik gerilimi yatıştırmaya yönelik geçici çözümler gündemde. Mevcut protestolar başlamadan beş gün önce, 23 Aralık’ta hükümetin parlamentoya sunduğu bütçe tasarısında zaten yer alan önlemler, protestoların İran’ın 31 eyaletinde 27’sine yayılarak büyümesiyle daha önemli hale geldi.

Pezeşkiyan hükümetinin, 21 Mart’ta başlayacak olan 1405 İran mali yılına ilişkin bütçe tasarısınına göre Tahran; gizli sübvansiyonları kısmen paraya çevrildiği ve kaynakların doğrudan düşük gelirli kesimlere aktarıldığı yeni bir ekonomik döneme hazırlanıyor.

Bu adımın ciddi bir enflasyonist etki yaratması bekleniyor. Ancak İran’da yönetimin bu ölçekte bir reformu yönetmeye ne kadar hazır olduğu da tartışma konusu. Yeterli kurumsal denetim ve şeffaflık sağlanamazsa, reformların yolsuzluk için yeni alanlar açabileceğinden endişe duyuluyor.

Vergi dilimleri ve nakit yardımında reform

Ekonomiyi daraltıcı nitelikte değerlendirilen bütçe tasarında nominal büyüme yalnızca yüzde 2 olarak öngörülüyor. Bu oran yüzde 40’ı aşan enflasyon dikkate alındığında kamu harcamalarında reel olarak yüzde 38’lik bir düşüş anlamına geliyor. Vergi gelirlerinde ise yüzde 80’i aşan iddialı bir artış öngörülüyor. 

Vergi gelirlerinde yüzde 80’i aşan artış öngörülmesi ise sosyal refah üzerindeki baskının artabileceği endişesini doğursa da gelir vergisi sistemi daha artan oranlı halde düzenleniyor. Tasarıya göre aylık geliri 400 milyon riyalin (serbest piyasada yaklaşık 277 dolar) altında olanlardan gelir vergisi alınmayacak. Bu kesimin fiilen vergi yükünden muaf tutulmasının net gelirlerini artırması bekleniyor. Buna karşılık aylık geliri 1 milyar 400 milyon riyalin (yaklaşık 927 dolar) üzerinde olanlar için azami vergi oranı yüzde 30’da tutuldu. Bu oran, benzer gelir grubundaki ülkelerle kıyaslandığında düşük kabul ediliyor.

Buna karşılık katma değer vergisinin gelecek mali yılda yüzde 10’dan yüzde 12’ye çıkarılması planlanıyor. Tüketim üzerinden alınan bu verginin toplumun geniş kesimleri üzerinde baskı yaratması beklenirken, temel ihtiyaç maddelerinin KDV kapsamı dışında tutulacağı belirtiliyor.

Hükümet, temel mallar için uygulanan tercihli döviz kuru, bazı ekmek sübvansiyonları ve ucuz ithal benzin gibi kalemler başta olmak üzere 10 milyar doların üzerindeki gizli sübvansiyonları kaldırmayı planlıyor. Böylece sübvansiyonların üretici ve ithalatçılardan, tüketicilere kaydırılması hedefleniyor.

Gizli sübvansiyonların kaldırılmasıyla sağlanacak kaynakların, ağırlıklı olarak düşük gelirli haneleri hedefleyen daha yüksek nakit yardımlar ya da kredi bazlı gıda kuponları yoluyla dağıtılması öngörülüyor. Üst gelir gruplarına yapılan nakit desteklerin ise halihazırda kesildiği ya da yakın dönemde sonlandırılacağı belirtiliyor.

Kamu çalışanları için öngörülen yüzde 20 ila 40 arasındaki maaş artışları, gıda ve içeceklerde yüzde 70’in üzerinde seyreden enflasyonun oldukça gerisinde kalıyor. İran medyasında uygulanması planlanan reformların ciddi bir enflasyonist etki yaratma riski taşıdığı, güçlü kurumsal denetim mekanizmaları olmaksızın bu sürecin yolsuzluk için yeni alanlar da yaratabileceği de ifade ediliyor.

Bütçe tahsisleri

Bütçede dini ve kültürel kurumlara ayrılan kaynaklar konusunda da dikkat çekici bir değişiklik bulunuyor. Performansa dayalı bütçeleme anlayışı benimsenerek, bu kurumlara yapılacak ödemelerin fiili hizmet ve üretime bağlanması hedefleniyor.

Altyapı yatırımlarına ayrılan kaynaklarda yüzde 130’luk artış öngörülüyor. Özellikle ulaştırma ve demiryolu projelerine doğrudan petrol gelirlerinden pay ayrılması, tamamlanmamış projelerin hızlandırılmasını amaçlıyor.

Tasarıda petrol ihracatı günlük 1,77 milyon varil ve varil başına 55 dolar üzerinden hesaplanıyor. Bu hedeflerin gerçekleşmesi, yaptırımların ne ölçüde uygulanacağına ve küresel enerji piyasalarındaki gelişmelere bağlı olacak.