"Kendi küçük, hükmü büyük bir kitap varmış. Bir insanın… haklarını veriyormuş" , AYM Başkanı Zühtü Arslan

Türkiye'de bireysel başvurunun 11. yılı münasebetiyle düzenlenen uluslararası sempozyumun açılış konuşması, Anayasa Mahkemesi Başkanı Prof. Dr. Zühtü Arslan tarafından yapıldı. Arslan konuşmasında, Mevlâna Celâleddîn Rumî'nin Anadolu'nun manevi mimarlarından biri olduğunu ve onun hoşgörü ve çoğulculuğa dayalı anlayışının günümüz toplumlarında farklılıklarla birlikte yaşamanın formülünü sunduğunu belirtti.

Anayasa Mahkemesi Yüce Divan Salonu'nda düzenlenen konferansın açış konuşmalarını Avrupa Konseyi Ankara Program Ofisi Başkan Yardımcısı Pınar Başpınar, Avrupa Birliği Türkiye Delegasyonu Başkanı Büyükelçi Nikolaus Meyer-Landrut ve Anayasa Mahkemesi Başkanı Zühtü Arslan yaptı.

Konuşmasında bireysel başvuru ile anayasa yargısının temel hak ve özgürlükleri koruma işlevinin daha belirgin ve görünür hâle geldiğini belirten Başkan Arslan, bireysel başvurunun 11 yıllık uygulamasının toplumsal ve hukuksal düzeyde önemli değişiklikleri beraberinde getirdiğini ifade etti.

Arslan, bireysel başvurunun temel hak ve özgürlükleri korumak için önemli bir mekanizma olduğunu ve bu kurumun amacının hak ihlali iddialarını ulusal sınırlar içinde çözüme kavuşturmak olduğunu ifade etti.

Mevlâna'nın hoşgörü ve çoğulculuğa dayalı anlayışının günümüz toplumlarında farklılıklarla birlikte yaşamanın formülünü sunması "Mevlâna Celâleddîn Rumî’yi vuslatının 750. yılında rahmetle anıyorum. Mevlâna’nın insanı ve hoşgörüyü merkeze alan çoğulcu anlayışı, günümüz toplumlarının en büyük sınavı olan farklılıklarla birlikte yaşamanın formülünü sunmaktadır."

 Mevlâna Divân-ı Kebîr’de şöyle der: “Hor görülenleri, toprağa düşenleri, ayaklar altında ezilenleri, gül bahçesine getirelim, onlara neşeler bahşedelim diye bu dünyaya gelmişiz.” Mevlâna’nın yaklaşık sekiz asır önce dile getirdiği bu ve benzeri mesajları günümüzde her geçen gün yeni varyantlarını gördüğümüz ırkçılık, yabancı düşmanlığı ve İslamofobi gibi hastalıklara reçete sunmaya devam etmektedir.

Anayasa mahkemelerinin temel görevi, anayasal adaleti sağlayarak bireyin hak ve özgürlüklerini etkili bir şekilde korumaktır.

Bireysel başvuru, anayasa yargısının temel hak ve özgürlükleri koruma işlevini daha belirgin ve görünür hâle getirmiştir.

Ülkemizde bireysel başvuru temel hak ve özgürlüklerin standardını yükseltmek, böylece hak ihlali iddialarını ulusal sınırlar içinde çözüme kavuşturmak amacıyla getirilmiştir.

Bireysel başvuruyla birlikte aslında bir anlamda Oğuz Atay’ın Tehlikeli Oyunlar adlı romanında anlatılanlar gerçekleşmiştir. Roman’da Bakkal Rıza’nın anayasaya duyduğu ilgiden  bahsedilir: “Anlatıldığına göre, kendi küçük, hükmü büyük bir kitap varmış. Bütün işler oradan idare ediliyormuş. Bir insanın… haklarını veriyormuş”.

İş yüküne özellikle değinen Arslan;  

"Geride bıraktığımız 11 yıl içinde Mahkeme’ye 555 binden fazla başvuru yapılmış, bunun 425 bin kadarı, yani yaklaşık yüzde 77’si karara bağlanmıştır. Anayasa Mahkemesinin önünde hâlen 130 bin civarında derdest başvuru bulunmaktadır. Mahkememiz geçen yıl yaklaşık 74 bin, bu yıl da şu ana kadar yaklaşık 52 bin başvuruyu karara bağlamıştır. " dedi.

Bireysel Başvurunun Toplumsal ve Hukuksal Etkileri

Türkiye'de bireysel başvurunun 11 yıllık uygulaması, toplumsal ve hukuksal düzeyde önemli değişiklikleri beraberinde getirmiştir. Bu değişiklikleri şu şekildedir:

Anayasa Mahkemesi'nin rolünde değişim: Bireysel başvuruyla birlikte Anayasa Mahkemesi, yasama ve yürütmenin yanında yargı organlarının kararlarını da temel hak ve özgürlüklere ilişkin anayasal hükümlere uygunluk bakımından denetleyen bir kuruma dönüşmüştür. Bu durum, Anayasa Mahkemesi'nin etkinliğini ve rolünü önemli ölçüde artırmıştır.

Hak eksenli yaklaşımın yaygınlaşması: Bireysel başvurunun yaygınlaşması, hak eksenli bir yaklaşımın yaygınlaşmasına da katkı sağlamıştır. Bu yaklaşım, Anayasa Mahkemesi kararlarında ve yargı uygulamalarında daha fazla yer bulmaya başlamıştır.

Norm denetiminin etkinleşmesi: Bireysel başvuru, norm denetiminin etkinleşmesinde de önemli bir rol oynamıştır. Bireysel başvuruda verilen ihlal kararları, ihlale neden olan kanun hükümlerinin iptal edilmesine yol açabilmektedir. Bu durum, norm denetiminin etkinliğini artırmaktadır.

Bireysel Başvurunun Norm Denetimine Etkileri

Bireysel başvurunun norm denetimine etkisini şu şekilde özetleyebiliriz:

Anayasal hükümlerin yorumunun somutlaştırılması: Bireysel başvuruda verilen ihlal kararları, temel hak ve özgürlükleri koruyan ve sınırlandıran anayasal hükümlerin yorumunun somutlaştırılmasına katkı sağlamaktadır. 

Kanun hükümlerinin iptal edilmesi: Bireysel başvuruda verilen ihlal kararları, ihlale neden olan kanun hükümlerinin iptal edilmesine yol açabilmektedir. 

Bireysel başvurunun hukuk sistemine etkisi: Bireysel başvuru, yargı kararlarının temel hak ve özgürlükler yönünden denetlenmesini sağlamıştır. Bu durum, hukuk kurallarının Anayasa'ya uygun olarak yorumlanması ve uygulanmasının gerekliliğini ortaya çıkarmıştır.

Bireysel başvurunun topluma etkisi: Bireysel başvuru, Anayasa'nın insanımızın hayatına girmesini sağlamıştır. Bu durum, toplumun hak arama bilincinin güçlenmesine ve Anayasa Mahkemesi'nin topluma daha yakın bir kurum haline gelmesine yol açmıştır.

"Toplumsal ve hukuksal düzeydeki bu etkileri bile tek başına bireysel başvurunun hukuk tarihimizin en büyük reformlarından ve kazanımlarından biri olduğunu göstermek için yeterlidir."

"Anayasa Mahkemesi de baştan itibaren Anayasa koyucunun iradesinde tecelli eden temel hak ve özgürlüklerin daha iyi korunması ve standardının yükseltilmesi istikametinde bireysel başvuruyu etkili şekilde uygulamanın çabası içinde olmuştur."

"Bireysel başvurunun etkili bir şekilde yoluna devam etmesi onun olağan bir kanun yolu olmadığının, tersine ikincil nitelikte bir hak arama yolu olduğunun kabul edilmesine bağlıdır."

"Tam da bu nedenle bireysel başvurunun sağladığı kazanımların gelecek nesillere aktarılması sadece Anayasa Mahkemesinin değil, yasama organı ve mahkemeler başta olmak üzere tüm kurum ve kuruluşlarımızın ortak görevi ve sorumluluğudur."

Sonuç olarak, bireysel başvurunun Türkiye'de temel hak ve özgürlüklerin korunmasında önemli bir rol oynadığı söylenebilir. Bu kurum, hak ihlali iddialarının ulusal sınırlar içinde çözüme kavuşturulmasını sağlayarak, bireylerin hak arama özgürlüğünü güçlendirmektedir.